Risico's van Niet-Adopteren - Als de overheid AI negeert

Concept

Dit blog is nog in concept fase en niet geschickt voor publicatie

Platform AI en Overheid

Deze blog is geschreven in het kader van Platform AI en Overheid, een initiatief gericht op verantwoorde AI-adoptie binnen de publieke sector.

We praten veel over de risico's van AI – bias, privacy, banenverlies, black boxes. Terecht, want die gevaren zijn reëel en moeten we serieus nemen.¹² Maar er is een ander risico dat vaak onderbelicht blijft, en dat misschien wel groter is: het risico van niet adopteren. Terwijl we eindeloos discussiëren, pilots uitstellen en wachten op perfectie, gaat de wereld om ons heen vol gas vooruit. Bedrijven, burgers en andere landen omarmen AI – en de overheid blijft achter.³¹ Dat is geen neutrale positie; dat is een keuze met verstrekkende gevolgen.⁴

Stel je voor: over een paar jaar hebben burgers persoonlijke AI-assistenten die alles regelen – van belastingen tot zorgaanvragen. Ze verwachten dat de overheid net zo snel, slim en persoonlijk is. Maar als we nu niet investeren, wordt de kloof onoverbrugbaar.³⁵ Achterblijven is niet stilstand; het is achteruitgang. Laten we kijken naar de risico's van niet meedoen – want die zijn minstens zo groot als de risico's van wel doen.¹

Risico 1: Achterblijven in Dienstverlening – De Kloof Wordt Onoverbrugbaar

Andere landen en sectoren investeren volop in AI voor publieke dienstverlening. Estland heeft een bijna volledig gedigitaliseerde overheid met AI-ondersteuning; Singapore gebruikt AI voor vergunningen en belasting; Denemarken automatiseert aangiftes met slimme checks.⁶ Ondertussen worstelen Nederlandse gemeenten nog met papieren processen, versnipperde systemen en overbelaste ambtenaren – lange wachttijden, frustratie.⁷⁵

Burgers zijn gewend aan Netflix die perfect aanbeveelt, Spotify die playlists maakt, ChatGPT die complexe vragen beantwoordt. Ze verwachten van de overheid: snelle, persoonlijke service, 24/7 beschikbaar, begrijpelijke antwoorden.³ Als we dat niet bieden, groeit vervreemding. De private sector wordt efficiënter – processen in minuten, foutloos. De overheid blijft weken doen over eenvoudige zaken – traag, duur, ouderwets.¹⁴

Resultaat? Vertrouwen daalt, burgers haken af, en de kloof tussen "digitaal vaardig" en "achterblijver" wordt groter.⁵ Niet-adopteren vergroot ongelijkheid in plaats van verkleint.⁵⁴

Risico 2: Verlies van Controle – Anderen Bepalen Onze Standaarden

Als Nederland niet meedoet aan AI-ontwikkeling, bepalen anderen de regels. Amerikaanse big tech dicteert standaarden, Chinese systemen worden norm, EU-beleid zonder Nederlandse inbreng.¹² We worden tech-kolonie – afhankelijk van buitenlandse vendors.⁸⁴

Zonder eigen capaciteit: problemen oplossen door inhuren externe partij – geen interne kennis, vendor lock-in, prijsopdrijving – vicieuze cirkel.⁷ Soevereiniteit vereist eigen technologie, kennis, standaarden.⁸ Niet-adopteren betekent verlies daarvan – geopolitiek risico, zoals Cloud Act.¹⁴

Risico 3: Innovatie Stagnatie – Talent en Kansen Vertrekken

Slimme koppen gaan waar actie is: AI-specialisten naar bedrijven, onderzoekers buitenland, innovators Silicon Valley.³¹ Overheid blijft met vergrijzende workforce, verouderde kennis – geen aansluiting ontwikkelingen.⁷⁴

Maatschappelijke problemen blijven: AI kan vroegtijdig schulden signaleren, zorg efficiënter maken, onderwijs personaliseren – zonder AI missen we dat.³¹ Voorbeeld: ethische vroegsignalering schulden helpt duizenden – maar gebeurt niet zonder AI.⁷

Risico 4: Ethische Achterstand – Geen Stem in het Debat

Niet meedoen betekent geen stem in ethiek-debat: welke waarden inbouwen, rechtvaardigheid borgen, grenzen stellen.¹² Anderen bepalen wat ethisch is – onze waarden niet vertegenwoordigd.⁴ Achteraf bijsturen te laat.²

Maatschappelijk: zonder publieke AI alleen commerciële – voor wie betaalt, digitaal vaardig – ongelijkheid groeit.⁵⁴ Met publieke AI: toegankelijk iedereen, rekening diversiteit – kloof verkleint.¹⁵

Risico 5: De AI-Assistent Paradox – Burgers Voorop, Overheid Achterop

Burgers krijgen AI-assistenten: ChatGPT, Claude, Gemini – helpen dagelijks, inclusief overheid.³

Scenario: burger met AI genereert perfecte aanvragen, bezwaren in minuten – juridisch waterdicht, massa.³⁴

Overheid zonder AI: handmatig behandelen, overspoeld, wachttijden exploderen – systeem crasht.⁷⁴

Asymmetrie: burgers efficiënt, overheid niet – frustratie, ongelijkheid (wie premium AI betaalt profiteert).⁵⁴

Risico 6: Economische Achterstand – Concurrentie Verschuift

Bedrijven met AI: productiever, innovatiever, goedkoper.³¹ Overheid zonder: bureaucratie duur, innovatie gehinderd, talent weg – economie groeit minder.⁷⁴

Internationaal: AI-competente overheden aantrekkelijk bedrijven, hubs innovatie.⁶ Nederland zonder: minder aantrekkelijk, brain drain.¹⁴

Scenario's 2030: Twee Toekomsten

2030 zonder AI-overheid: Burgers gefrustreerd instant antwoorden verwachten, ambtenaren overspoeld AI-aanvragen, vertrouwen daalt, afhankelijk big tech, kloof groeit.⁵⁴

2030 met AI-overheid: Gratis assistent iedereen, snelle service, ambtenaren focus complex, vertrouwen groeit, soeverein.³⁸

Kritische Vraag: Kunnen We Ons Geen AI Verloren?

Durven we achterblijven terwijl burgers AI verwachten? Riskeren we aansluiting samenleving verliezen?³¹

Antwoord: nee – niet-adopteren onbetaalbaar.¹⁴

Conclusie: Niet-Doen is de Slechtste Keuze

Geen neutrale positie – niet kiezen slechtste.¹⁴

Opties: afwachten (achterstand), inkopen (lock-in), zelf bouwen Common Ground (soeverein).⁸

Keuze duidelijk: zelf bouwen.⁸

Actiepunten: investeren competentie, experimenteren pilots, samenwerken Common Ground, opleiden, bouwen capaciteit.³⁷⁸

Wereld wacht niet – kloof groeit dagelijks.¹

Vraag niet of AI veroorloven, maar geen AI.³⁴

Antwoord: nee.¹

Footnotes

1. Rathenau Instituut - Zo brengen we AI in de praktijk vanuit Europese waarden ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

2. EU AI Act - High-risk AI en transparantie ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Rijksoverheid - Kabinet presenteert visie op generatieve AI ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

4. Rathenau Instituut - Mens en machine in besluitvorming ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

5. SCP - Digitale ongelijkheid in Nederland ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. e-Estonia - Digital society and AI services ↩ ↩²

7. VNG - AI Governancekader voor gemeenten ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

8. Common Ground - Architectuur en principes ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶