Risico's van Niet-Adopteren - Als de overheid AI negeert
Deze blog is nog in concept-fase en wordt mogelijk nog aangepast voor publicatie.
Veel aandacht gaat naar de risico's van AI. Maar wat als de overheid AI juist niet omarmt, terwijl de rest van de wereld dat wel doet? Die risico's zijn minstens zo groot - en veel reëler.
Het Risico van Stilstand
We discussiëren vaak over wat er mis kan gaan met AI. Terecht - AI brengt risico's met zich mee. Maar er is een ander risico dat we niet mogen negeren:
Het risico van niet meedoen.
Terwijl we discussiëren en twijfelen, gaat de wereld om ons heen door. En dat heeft consequenties.
Risico 1: Achterblijven in Dienstverlening
De Kloof Groeit
Andere landen investeren:
- Estland: Volledig gedigitaliseerde overheid met AI-assistentie
- Singapore: AI voor vergunningverlening
- Denemarken: Geautomatiseerde belastingaangifte met AI-checks
Nederlandse gemeenten worstelen nog met:
- Papieren processen
- Versnipperde systemen
- Overbelaste ambtenaren
- Lange wachttijden
Verwachtingen Stijgen
Burgers zijn gewend aan:
- Netflix die weet wat je wilt zien
- Spotify die perfect playlists maakt
- Google die je vraag begrijpt
- ChatGPT die complexe vragen beantwoordt
Ze verwachten van de overheid:
- Ook snelle, persoonlijke service
- Begrijpelijke communicatie
- Pro-actieve ondersteuning
- 24/7 beschikbaarheid
Als de overheid niet volgt, ontstaat frustratie en vervreemding.
Het Efficiency-Gat
Private sector met AI:
- Processen in minuten
- Automatische checks
- Foutloze administratie
- Lage kosten
Overheid zonder AI:
- Processen in weken
- Handmatige checks
- Menselijke fouten
- Hoge kosten
Resultaat: Overheid wordt gezien als traag, duur en ouderwets.
Risico 2: Verlies van Controle over Standaarden
Anderen Bepalen de Regels
Als Nederland niet meedoet aan AI-ontwikkeling:
- Amerikaanse big tech dicteert de standaarden
- Chinese systemen worden de norm
- EU zonder Nederland bepaalt het beleid
- We worden tech-kolonie
Afhankelijkheid Groeit
Zonder eigen AI-capaciteit:
Probleem → Moeten externe partij inhuren
→ Geen interne kennis
→ Geen controle
→ Vendor lock-in
→ Prijsopdrijving
→ Nog meer afhankelijkheid
Vicieuze cirkel: Hoe later we beginnen, hoe afhankelijker we worden.
Verlies van Soevereiniteit
Strategische autonomie vereist:
- Eigen technologie
- Eigen kennis
- Eigen standaarden
- Eigen keuzes
Zonder AI-competentie verlies je dat allemaal.
Risico 3: Innovatie Stagnatie
Slimme Koppen Vertrekken
Talent trekt naar waar de actie is:
- AI-specialisten gaan naar bedrijven
- Onderzoekers gaan naar het buitenland
- Innovators starten in Silicon Valley
- Kennis vloeit weg
Overheid blijft achter met:
- Vergrijzende workforce
- Verouderde kennis
- Geen aansluiting bij ontwikkelingen
- Onvermogen te innoveren
Maatschappelijke Problemen Blijven
AI kan helpen bij:
- Vroegtijdige signalering van problemen
- Efficiëntere zorgverlening
- Beter onderwijs op maat
- Slimmer gebruik van publieke middelen
Zonder AI missen we deze kansen.
Voorbeeld: Vroegtijdige signalering van schuldenproblematiek kon (ethisch en privacy-conform) duizenden mensen helpen - maar gebeurt niet omdat we de technologie niet inzetten.
Risico 4: Ethische en Maatschappelijke Achterstand
Geen Stem in Ethiek-Debat
Als je niet meedoet, kun je niet meesturen.
AI-ethiek wordt nu gevormd:
- Welke waarden bouwen we in?
- Hoe borgen we rechtvaardigheid?
- Wat is acceptable gebruik?
- Waar liggen grenzen?
Nederlandse overheid moet aan tafel zitten.
Als we niet meedoen:
- Anderen bepalen wat ethisch is
- Onze waarden niet vertegenwoordigd
- Toekijken in plaats van sturen
- Achteraf proberen bij te sturen (te laat)
Maatschappelijke Uitsluiting
Zonder overheids-AI:
- Alleen commerciële AI beschikbaar
- Alleen voor wie kan betalen
- Alleen voor digitaal vaardigen
- Vergroting van ongelijkheid
Met publieke AI:
- Toegankelijk voor iedereen
- Rekening houdend met diversiteit
- Ondersteunend voor kwetsbaren
- Verkleining van ongelijkheid
Risico 5: De AI-Assistent Paradox
Dit is misschien wel het meest urgente risico:
Burgers Krijgen AI-Assistenten
Nu al beschikbaar:
- ChatGPT Plus
- Claude
- Gemini
- Copilot
Binnenkort mainstream:
- Iedereen heeft een AI-assistent
- Op telefoon, computer, wearable
- Helpt met dagelijkse taken
- Ook met overheidscontact
De Overload Dreigt
Scenario: Burgers met AI-assistenten kunnen:
Efficiënter aanvragen indienen:
Burger: "Assistente, kijk welke subsidies ik kan krijgen"
AI: "Ik zie 12 mogelijkheden"
Burger: "Dien ze allemaal aan"
AI: Genereert 12 perfecte aanvragen in 5 minuten
Meer bezwaren maken:
Burger: "Ik ben het niet eens met dit besluit"
AI: "Ik schrijf een bezwaarschrift"
AI: Genereert juridisch waterdicht bezwaar in 2 minuten
Complexe vragen stellen:
Burger: "Wat als ik ga scheiden, verhuizen en stoppen met werken?"
AI: "Laat me alle consequenties doorrekenen..."
AI: Genereert rapport van 20 pagina's
De Asymmetrie
Burgers met AI-assistent:
- Kunnen in minuten complexe aanvragen doen
- Perfect geformuleerd
- Juridisch onderbouwd
- In grote aantallen
Overheid zonder AI:
- Moet alles handmatig behandelen
- Kan niet bijhouden
- Ambtenaren overspoeld
- Wachttijden exploderen
Resultaat: Systeem crasht.
De Ongelijkheid
Wie profiteert:
- Digitaal vaardigen
- Mensen die betalen voor premium AI
- Hoger opgeleiden die AI kunnen inzetten
- Nederlandstaligen
Wie achterblijft:
- Digitaal onvaardigen
- Mensen zonder betaalde AI
- Lager opgeleiden
- Niet-Nederlandstaligen
De kloof wordt groter, niet kleiner.
Risico 6: Economische Achterstand
Concurrentie Verschuift
Bedrijven met AI:
- Productiever
- Innovatiever
- Goedkoper
- Flexibeler
Zonder overheids-AI:
- Bureaucratie blijft duur
- Innovatie gehinderd
- Talent trekt weg
- Economie groeit minder
Internationale Positie
Landen met AI-competente overheid:
- Aantrekkelijk voor bedrijven
- Hub voor innovatie
- Economische voorsprong
Nederland zonder AI-overheid:
- Minder aantrekkelijk
- Achterstand groeit
- Brain drain
Wat Als We Niet Meedoen?
Laten we een scenario schetsen voor 2030 als we nu niet in actie komen:
Scenario 2030: Nederland zonder AI-Overheid
De burger:
- Gebruikt AI-assistent voor alles
- Verwacht instant antwoorden
- Frustratie over trage overheid
- Vertrouwen in overheid daalt
De ambtenaar:
- Overspoeld door AI-gegenereerde aanvragen
- Kan niet meer bijhouden
- Burn-out rates stijgen
- Moraal daalt
De overheid:
- Afhankelijk van Amerikaanse/Chinese tech
- Geen eigen kennis
- Hoge kosten
- Lage effectiviteit
De maatschappij:
- Grote groep achterblijvers zonder AI-toegang
- Kloof tussen hebben en niet-hebben groeit
- Sociale spanning stijgt
- Vertrouwen in instituties daalt
Scenario 2030: Nederland met AI-Overheid
De burger:
- Overheids-AI-assistent helpt gratis
- Toegankelijk voor iedereen
- Snelle, persoonlijke service
- Vertrouwen in overheid groeit
De ambtenaar:
- AI doet routinewerk
- Focus op complexe gevallen
- Meer tijd voor persoonlijk contact
- Werk blijft zinvol
De overheid:
- Eigen AI-capaciteit
- Soeverein en onafhankelijk
- Lagere kosten
- Betere dienstverlening
De maatschappij:
- Niemand wordt achtergelaten
- AI verkleint kloof
- Overheid toegankelijker
- Democratie versterkt
Kritische Vraag
Durven we het ons te veroorloven om als overheid achter te blijven, terwijl burgers zelf AI-tools gebruiken en de lat hoger leggen?
Riskeren we niet dat de overheid de aansluiting met de samenleving verliest?
Het antwoord is duidelijk: nee, dat kunnen we ons niet veroorloven.
Conclusie: Niet-Doen is Ook een Keuze
Er is geen neutrale positie. Niet kiezen is ook een keuze - en wel de slechtste.
Drie Opties
Optie A: Afwachten
- ❌ Achterstand groeit
- ❌ Afhankelijkheid neemt toe
- ❌ Problemen stapelen zich op
- ❌ Herstel wordt steeds moeilijker
Optie B: Inkopen
- ⚠️ Vendor lock-in
- ⚠️ Geen eigen kennis
- ⚠️ Geopolitieke risico's
- ⚠️ Hoge kosten
Optie C: Zelf Bouwen (met Common Ground)
- ✅ Eigen kennis opbouwen
- ✅ Open source en soeverein
- ✅ Passend bij onze waarden
- ✅ Toekomstbestendig
De keuze is duidelijk: Optie C.
Actiepunten
De overheid moet NU:
- Investeren in AI-competentie
- Experimenteren met pilots (binnen kaders)
- Samenwerken via Common Ground
- Opleiden van ambtenaren
- Bouwen aan eigen capaciteit
Want:
- De wereld wacht niet
- De kloof groeit dagelijks
- Herstel wordt steeds duurder
- Burgers verwachten steeds meer
De Echte Vraag
De vraag is niet: "Kunnen we ons AI veroorloven?"
De vraag is: "Kunnen we ons geen AI veroorloven?"
En het antwoord is: nee.
Epiloog: Een Oproep
Aan beleidsmakers, ambtenaren, bestuurders:
De toekomst wordt nú gebouwd.
AI is niet meer iets voor later. Het is niet meer een experiment. Het is realiteit.
We kunnen voorop lopen - of achterblijven.
We kunnen sturen - of gestuurd worden.
We kunnen soeverein zijn - of afhankelijk.
De keuze is aan ons. Maar de tijd dringt.
Dit was de laatste blog in de AI-serie.
Volgende serie: Open Source en Europese Digitale Soevereiniteit
Alle blogs in deze serie: