11 berichten getagd met "overheid"

Open source lost jouw lock-in niet op. Dat moet je zelf doen.

Ik merk het steeds vaker in gesprekken over digitale soevereiniteit en migraties weg van Foreign Tech. Er wordt naar open source gekeken als een soort wondermiddel. Alsof je Collabora Office[^1] installeert, Nextcloud[^2] uitrolt, en dan vanzelf verlost bent van twintig jaar Microsoft-afhankelijkheid. Maar zo werkt het niet. Open source is geen stofzuiger die jouw puinhoop opruimt. Het is een fundament om op te bouwen — maar dan moet je eerst je eigen rommel opruimen.

Het coalitieakkoord 2026 leest als een wensenlijstje voor iedereen die al jaren pleit voor digitale soevereiniteit.[^1] Digitale autonomie als uitgangspunt. Afbouw van strategische afhankelijkheden. Open source als criterium bij inkoop. Een Europese digitale infrastructuur. Een AI-fabriek in Noord-Nederland. Het klinkt als muziek in de oren – en dat is precies het probleem. Want muziek kun je niet eten, en mooie woorden betalen geen serverrekeningen.

Laten we eerlijk zijn: dit akkoord erkent eindelijk wat we al jaren roepen. Nederland is te afhankelijk geworden van een handvol buitenlandse techspelers.[^2] Technologie wordt steeds vaker als geopolitiek machtsmiddel ingezet.[^3] De ICC-affaire – waar Microsoft-accounts van het Internationaal Strafhof werden geblokkeerd na Amerikaanse sancties – was een wake-up call die tot in de Trêveszaal doordrong.[^4] Maar erkenning is niet hetzelfde als actie. En dit akkoord mist één cruciaal ingrediënt: tanden.

"Is open source volwassen genoeg voor overheidsinzet?" Die vraag hoor ik regelmatig in vergaderzalen en bij koffieautomaten. Bestuurders en ambtenaren twijfelen: kunnen we dit wel aan? Is het niet te risicovol? Laten we eens kritisch naar die vraag kijken – want misschien stellen we wel de verkeerde vraag. De kernvraag is eigenlijk: wat verstaan we onder 'volwassen'? En belangrijker nog: waarom hanteren we voor open source een maatstaf die we historisch nooit voor proprietary software hebben gebruikt?

We praten veel over de risico's van AI – bias, privacy, banenverlies, black boxes. Terecht, want die gevaren zijn reëel en moeten we serieus nemen.[^2][^8] Maar er is een ander risico dat vaak onderbelicht blijft, en dat misschien wel groter is: het risico van niet adopteren. Terwijl we eindeloos discussiëren, pilots uitstellen en wachten op perfectie, gaat de wereld om ons heen vol gas vooruit. Bedrijven, burgers en andere landen omarmen AI – en de overheid blijft achter.[^1][^2] Dat is geen neutrale positie; dat is een keuze met verstrekkende gevolgen.[^7]

Stel je voor: over een paar jaar hebben burgers persoonlijke AI-assistenten die alles regelen – van belastingen tot zorgaanvragen. Ze verwachten dat de overheid net zo snel, slim en persoonlijk is. Maar als we nu niet investeren, wordt de kloof onoverbrugbaar.[^1][^5] Achterblijven is niet stilstand; het is achteruitgang. Laten we kijken naar de risico's van niet meedoen – want die zijn minstens zo groot als de risico's van wel doen.[^2]

De Nederlandse regelgeving is een jungle: landelijk, provinciaal, gemeentelijk, constant veranderend, vol voorwaarden en uitzonderingen.[^3] Veel burgers missen regelingen waar ze recht op hebben, of haken af door complexiteit.[^4] AI kan hier de gids zijn – de Regelgeving Navigator die burgers helpt door de wirwar heen.[^1][^2] Dit is geen luxe, maar een kans om bestaanszekerheid te vergroten en de kloof tussen overheid en burger te verkleinen.[^4][^6]

Maar stel je voor dat je als burger een vraag hebt over toeslagen, vergunningen of subsidies. Je opent een app of belt een nummer, en in plaats van uren zoeken op websites of wachten aan de telefoon, krijg je direct een helder, persoonlijk antwoord – in begrijpelijke taal, met stappenplan en doorrekeningen. Geen juridisch jargon, geen "lees artikel 12.3 van wet X", maar gewoon: "Op basis van jouw situatie kom je waarschijnlijk in aanmerking voor huurtoeslag van ongeveer €200 per maand. Wil je dat ik het doorreken?" Dat is geen verre toekomst. Dat is wat AI nú al mogelijk maakt voor de overheid – als we het goed inrichten.[^1][^2] Niet om ambtenaren te vervangen, maar om de overheid toegankelijker én eerlijker te maken voor iedereen.[^6]

AI kan de overheid efficiënter en menselijker maken, maar alleen als we het streng begrenzen met duidelijke handelingskaders. Stel je voor dat AI adviezen geeft voor subsidies of vergunningen – nuttig, maar hoe zorg je dat het binnen juridische en ethische grenzen blijft? Dit blog duikt in praktische toepassing, met voorbeelden, en scheidt wat AI mag (voorbereiden, adviseren) van wat niet (beslissen). Voor technische integratie, zie ons blog AI en Techniek: Veilige integratie.

AI-integratie in overheidsapplicaties brengt unieke uitdagingen met zich mee – hoe zorg je dat AI veilig toegang krijgt tot data, zonder risico's op lekken of foute adviezen? Dit blog legt in leken taal uit hoe AI werkt met reasoning, hoe data veilig opgehaald wordt met vectorisatie, en hoe tools als MCP context bieden. We verkennen workflow engines voor business logica, met focus op waarom AI niet voor uitvoering is (te onvoorspelbaar), maar wel voor setup en advies. Met een verbinding naar regels.overheid.nl. Voor praktische handelingskaders en toepassing, zie ons blog "AI en Praktijk: Handelingskaders en toepassing".

AI is niet beter dan de data waarop het draait. Een slimme datalaag is geen nice-to-have, maar de absolute basis voor verantwoorde AI in de overheid. En die datalaag moet je nu goed inrichten – niet pas als je AI wilt toevoegen.

Stel je voor: een ambtenaar krijgt een AI-advies over een uitkeringsaanvraag. Het systeem zegt "afwijzen". Maar waarom? Welke data zijn gebruikt? Zit er bias in? Kan de burger uitleg krijgen? In een democratische samenleving is dit geen technische vraag, maar een bestuurlijke noodzaak. Kunstmatige intelligentie kan een krachtige partner zijn voor de overheid – sneller werken, betere analyses, meer burgergericht. Maar alleen als we begrijpen hoe het werkt, kunnen verantwoorden wat het doet, en kunnen ingrijpen als het fout gaat. Open source is daarbij geen technische hobby, maar een vereiste voor transparantie, controle en vertrouwen.[^1]

In een tijd waarin gesloten AI-systemen – black boxes van grote techbedrijven – domineren, kiezen wij voor een andere weg. Een weg die past bij onze waarden: open, inspecteerbaar, samen verbeterbaar. Dit blog legt uit waarom open source essentieel is voor overheids-AI, hoe Common Ground daarbij helpt, en waarom dit geen luxe is, maar een must.

Vanuit overheden krijgen we vaak de vraag: welke AI moet ik kiezen? Mistral, Cursor, ChatGPT? Wat is het meest ethische en wat is het beste?

Een logische vraag, maar het antwoord is grappig: Kies de AI die bij je social bubbel past. Huh, die bubbels weer? Ja, AI's volgen net zo goed sociale media-bubbels, of althans ze zijn onderhevig aan "waarden, normen en wereldbeelden" aan de hand van de informatie die ze tot zich nemen of juist negeren. In die zin zijn ze niet heel anders dan een social media gebruiker. Maar om te begrijpen hoe dit werkt (en waarom je er op moet letten) moeten we eerst even duiken in wat AI eigenlijk is.

Oké we weten het nu wel, we kunnen niet langer op Amerika vertrouwen voor onze ICT infrastructuur.[^19] De Groenland-crisis escaleert snel en maakt een handelsoorlog met de Verenigde Staten onvermijdelijk. Tegelijkertijd zijn we voor de bedrijfsvoering van de Nederlandse overheid 100% afhankelijk van Amerika. Oké crisis dus, maar wat zijn de gevolgen voor onze ICT-infrastructuur? Welke tijdlijn kunnen we verwachten? En welke maatregelen moeten lokale besturen nemen om de impact te verzachten?