Overheids code voor het MKB - Van Public Code naar Public Functionality
Stel je voor: een overheid die miljoenen investeert in IT-projecten, en die vraagt zich af of dat geld niet slimmer besteed kan worden. Niet alleen om ambtenaren efficiënter te laten werken, maar om heel Nederland een boost te geven. Want publieke investeringen reiken verder dan de muren van het stadhuis. "Public Money is Public Code" is een goed begin – code openbaar maken zodat iedereen kan meekijken en hergebruiken. Maar wat als we een stap verder gaan? Wat als projecten zo worden gestuurd dat de ontwikkelde tools niet alleen voor de overheid zijn, maar bruikbaar voor het MKB, zzp'ers en verenigingen? Welkom bij Public Money is Public Functionality: functionaliteit generiek ontwerpen, zodat het de hele samenleving versterkt.
Dit is geen wensdenken, maar een praktische shift die al in gang is gezet met initiatieven als Common Ground. Laten we duiken in waarom dit werkt, met verhalen uit de praktijk, en hoe dit impact maakt die verder gaat dan budgetrapporten.
Het Probleem met "Public Money is Public Code": Goed Bedoeld, Maar Niet Goed Genoeg
"Public Money is Public Code" komt van de Free Software Foundation Europe: als belastinggeld software financiert, moet die code openbaar zijn.1 Het heeft geleid tot mooie stappen, zoals de Wet open overheid die een inspanningsverplichting legt om broncode openbaar te maken.2 Maar in de praktijk belandt veel van die code op repositories als GitHub, waar het vooral nuttig is voor tech-savvy types. Voor de gemiddelde MKB'er – die geen tijd heeft voor coderen – is het een zwart gat. Het is vaak te specifiek voor overheidsprocessen, vol jargon over vergunningen en bezwaren, en mist gebruiksvriendelijkheid.
Neem een verhaal uit de praktijk: een gemeente bouwt een formulieren-systeem voor burgeraanvragen. Code open? Check. Maar voor de groenteboer die klantorders beheert? Onbruikbaar. Hij betaalt nog steeds voor een SaaS-tool uit de VS, met abonnementen die zijn marge opslokken. De overheid investeert jaarlijks miljarden in IT3, maar die waarde sijpelt niet door naar het MKB – de motor van onze economie met 1,1 miljoen bedrijven die 70% van de werkgelegenheid vertegenwoordigen.4 Dat is zonde. Met een kleine mindset-shift kunnen we die tools breder inzetten – niet alleen code, maar functionaliteit die iedereen versterkt.
Van Code naar Functionality: Projecten op Herbruikbaarheid Sturen
Hier komt "Public Money is Public Functionality" om de hoek kijken: projecten zo sturen dat de kern – contactbeheer, documentopslag, taakplanning – niet alleen voor ambtenaren werkt, maar voor iedereen. Het is een uitbreiding op bestaand beleid, zoals NORA-richtlijnen die hergebruik aanmoedigen5, en sluit aan bij de Kamerbrief "Open tenzij" uit 2020, die pleit voor open source als standaard tenzij het echt niet kan.6 Dit kan worden bereikt door bij aanbestedingen te eisen: "Maak het modulair, configureerbaar, en MKB-vriendelijk." Rapporten tonen dat dit werkt – open source stimuleert toepassing in MKB, zoals het OASE-programma al in 2007 deed.7
Stel: er wordt een contactmanagementsysteem gebouwd voor burgeraanvragen – history loggen, communicatie tracken. Maak het generiek, en de groenteboer gebruikt het als CRM voor klanten en leveranciers. Of documentmanagement: versiebeheer voor officiële papieren. Voor MKB? Contracten en facturen opslaan, zonder Dropbox. Taakplanning? Procesbewaking voor overheid, projectmanagement voor ondernemers.
Dit kan echt: denk aan MijnOverheid, met Berichtenbox en profielbeheer. Nu gesloten, maar stel het open source en eenvoudig installbaar – off-the-shelf via app stores of lokale hosting. Dan wordt het een enterprise-tool voor MKB: veilige berichtgeving voor klanten, profielbeheer voor teams. Met simpele installatie (plug-and-play VPS of gemeentelijke hosting) en configuratie (geen code, alleen settings), is het toegankelijk. In België beschouwt de overheid broncode als openbare informatie8, wat hergebruik stimuleert. In Nederland hielp het Syntens-programma MKB met open source adoptie.9 Dit kan worden gestuurd door herbruikbaarheid een KPI te maken.
Overheid als Dienstverlener: Processen Die Overlappen met MKB
Laten we even stilstaan bij een cruciaal inzicht: in de basis verschilt de overheid in haar ICT-processen niet zoveel van andere dienstverleners, zoals een bank of verzekeraar. Er komen vragen binnen – een burger vraagt een vergunning aan, een klant een lening – die door een beoordelingsproces lopen en leiden tot besluiten. De beoordelingskaders zijn bij de overheid wetten en regels, bij een bank kredietchecks, maar de flow is hetzelfde: intake, analyse, goedkeuring of afwijzing. Extra authenticatie zoals DigiD voegt een laag toe voor veiligheid, maar doet niets af aan het concept. Overheidsprocessen lijken dus sterk op commerciële – een zaaksysteem voor vergunningen kan net zo goed dienen als claimverwerking bij een verzekeraar. Door tools generiek te maken, zonder hard-coded overheidsregels, kunnen ze naadloos overgenomen worden door MKB. Authenticatie? Vervang DigiD door een eenvoudige login. Dit maakt overstap makkelijk – en versterkt de hele economie.
Data Soevereiniteit: Bescherm de Hele Samenleving
Als overheid moet er groter worden gedacht dan alleen de eigen organisatie. Om burgers veilig te houden, moet ook commerciële data worden beschermd – van bedrijven, scholen, iedereen. Big tech's lock-in maakt kwetsbaar; data in de VS of China is een risico, zeker na incidenten zoals het ICC-emailgate waarbij Microsoft accounts blokkeerde.1011 Door tools open te maken, worden alternatieven geboden: gehost op Nederlandse servers, Europese data.12 Zo kan het bedrijfsleven en onderwijs ontsnappen aan big tech – lagere kosten, meer controle. De rol van de overheid? Sturen op functionaliteit die breed inzetbaar is, zodat soevereiniteit een nationaal goed wordt, niet alleen een overheidszaak.13
De Europese Visie: Eigenaarschap voor Allen
Stel je voor dat Europa niet langer de volger is in de tech-wereld, maar de leider – een continent waar open source niet alleen een idealistisch principe is, maar een motor voor economische groei. In tegenstelling tot het Amerikaanse SaaS-model, met zijn eindeloze abonnementen, lock-in en data die vaak in verre servers belandt, kiest Europa voor open source en gehoste oplossingen op Nederlandse servers.1415 De overheid investeert, en het MKB profiteert direct: eigenaarschap over data, privacy by design, en geen onverwachte prijsstijgingen of vendor-stop. De risico's van SaaS zijn bekend: een vendor trekt de stekker eruit, of geopolitieke spanningen – denk aan het einde van Pax Americana1617 – maken data kwetsbaar.
De economische impact is enorm. Stel dat 1 miljoen Europese MKB'ers €50 per maand besparen op SaaS: dat is €600 miljoen per jaar die in onze economie blijft, in plaats van naar buitenlandse big tech vloeit. En dat is conservatief; studies tonen dat open source banen creëert in de open source-sector, kennisopbouw stimuleert en het ecosysteem versterkt18 – denk aan lokale IT-dienstverleners die verdienen aan support in plaats van licenties. Europa excelleert hier, omdat waarden als solidariteit en samenwerking worden ingebouwd: overheidsinvesteringen leiden tot tools die iedereen versterken, niet alleen de aandeelhouders van Silicon Valley.
Praktisch: Hoe Werkt Dit in de Echte Wereld?
Dit is geen theorie – het kan echt, en het gebeurt al. Neem Frans, de groenteboer op de hoekmarkt. Nu betaalt hij €5.50 per maand voor Microsoft 365 Business Basic19 – webversies van Office-apps, email, cloudopslag. Maar met Public Functionality kan hij overstappen naar Nextcloud met apps, gehost op Nederlandse servers door KPN20: vanaf €5-10/maand voor de hele setup, apps voor documenten, contacten en taakplanning. Besparing? Tot €60/jaar per gebruiker, die hij kan steken in verse producten of een nieuwe kraam. En de winst? Naast economisch: weer klantgegevens gered uit een Amerikaanse cloud – veilig in Nederland.
Hoe werkt dat? Het project wordt gestuurd: open source ontwikkelen, publiceren, en een MKB-versie maken – eenvoudig te installeren via NextCloud met Common Ground-componenten.21 KPN biedt Nextcloud aan op Nederlandse servers, perfect voor soevereiniteit. Lokale IT'ers helpen met de setup – zij verdienen aan service, niet licenties, wat de economie stimuleert. Bij Conduction wordt OpenRegister gebouwd: voor de overheid om data te beheren en vectoriseren voor AI, maar voor MKB hetzelfde – gratis of goedkoop, als off-the-shelf oplossing.
Lotte, webshopeigenaar met sieraden, gebruikt Microsoft 365 (€5.50/maand) voor Office-apps. Overstap naar KPN Nextcloud: €5-10/maand – bespaart op abonnementen, en redt data uit Amerikaanse clouds. Voetbalclub Vooruit: Microsoft voor teamcommunicatie (€5.50/gebruiker/maand) naar KPN Nextcloud vanaf €5/maand. Ahmed, zzp-ontwerper: Office-tools (€5.50/maand) naar KPN Nextcloud €5-10/maand. Dit werkt, zoals verschillende organisaties pleiten voor open software met hergebruik buiten de overheid.22 Zelfs MijnOverheid kan als enterprise-tool voor MKB dienen: Berichtenbox voor veilige communicatie, profielbeheer voor teams – mits simpeler te installeren, off-the-shelf via app stores of lokale hosting. Dit kan worden gestuurd: eis modulariteit in aanbestedingen.
De Voorwaarden voor Succes: Sturen op Generiek Ontwerp en Ondersteuning
Om dit te laten slagen, moet worden gestuurd op generiek ontwerp: modulair en configureerbaar, geen hard-coded jargon – denk aan parameters voor "gemeente" of "bedrijf". Maak het gebruiksvriendelijk: intuïtieve UI voor non-techies, Nederlandse tutorials – niet developer-focused. Ondersteuning is key: DIY voor savvy gebruikers, gemeentelijk voor eenvoud, commercieel via lokale IT – lokaal en duurzaam. Bouw een ecosysteem: community, trainingen, showcases voor peer-learning. Funding? Overheidsinvestering in commons, cost-sharing, EU-fondsen – duurzaam zonder lock-in.
De overheid kan projecten sturen op functionaliteit – het kan, zoals Common Ground bewijst. MijnOverheid-achtige tools kunnen open en eenvoudig worden gemaakt – off-the-shelf voor MKB. Dit versterkt de economie en soevereiniteit.
Publiek geld voor publiek goed – de tijd is nu.