Coalitieakkoord 2026 - Mooie woorden of echte transitie?
Het coalitieakkoord 2026 leest als een wensenlijstje voor iedereen die al jaren pleit voor digitale soevereiniteit.1 Digitale autonomie als uitgangspunt. Afbouw van strategische afhankelijkheden. Open source als criterium bij inkoop. Een Europese digitale infrastructuur. Een AI-fabriek in Noord-Nederland. Het klinkt als muziek in de oren – en dat is precies het probleem. Want muziek kun je niet eten, en mooie woorden betalen geen serverrekeningen.
Laten we eerlijk zijn: dit akkoord erkent eindelijk wat we al jaren roepen. Nederland is te afhankelijk geworden van een handvol buitenlandse techspelers.2 Technologie wordt steeds vaker als geopolitiek machtsmiddel ingezet.3 De ICC-affaire – waar Microsoft-accounts van het Internationaal Strafhof werden geblokkeerd na Amerikaanse sancties – was een wake-up call die tot in de Trêveszaal doordrong.4 Maar erkenning is niet hetzelfde als actie. En dit akkoord mist één cruciaal ingrediënt: tanden.
De kernboodschap: digitale autonomie als leidend principe
Het akkoord stelt onomwonden: "Digitale autonomie wordt voor het kabinet het leidende principe."5 De overheid kiest voor een Europese digitale infrastructuur en wil strategische afhankelijkheden in cloud, data en cruciale systemen "doelgericht afbouwen". Grote IT-projecten worden opgesplitst zodat meer Nederlandse en Europese mkb'ers kunnen meedoen. Digitale inkoop wordt gecentraliseerd met eisen voor security-by-design, zero-trust, soevereiniteit, open source en ketenveiligheid.6
Dit is een fundamentele breuk met de cloud-first mentaliteit van de afgelopen decennia. Het akkoord erkent expliciet dat Nederland kwetsbaar is geworden – een erkenning die we al jaren missen in beleidsstukken.7 Het feit dat IT-projecten boven de €5 miljoen voortaan aan centrale IT-standaarden worden getoetst, biedt een concrete ingang om soevereiniteit af te dwingen.8
Maar hier wringt de schoen: "doelgericht afbouwen" is geen deadline. "Europese digitale infrastructuur" is geen contractspecificatie. En "open source als criterium" is geen verplichting. Wat ontbreekt zijn zinnen als:
- "Vanaf 2028 geen nieuwe Microsoft 365-contracten voor rijksoverheidsdiensten"
- "Alle vitale systemen moeten voor 2030 op Europese infrastructuur draaien"
- "Minimaal 50% van het IT-budget gaat naar open source oplossingen"
Zonder zulke harde doelen blijft het risico bestaan dat aanbestedingen gewoon doorgaan zoals altijd – met een vinkje bij "open source overwogen" als excuus.
De Nederlandse Digitale Dienst: regie zonder minister
Het akkoord introduceert een Nederlandse Digitale Dienst – een compacte, deskundige organisatie met doorzettingsmacht die de digitalisering rijksbreed moet ondersteunen.9 Het kabinet kijkt naar Estland als voorbeeld: een land waar je binnen vijftien minuten een bedrijf kunt starten, volledig digitaal.10
Dit is veelbelovend. De nieuwe dienst moet kwaliteitsstandaarden opstellen en toezien op goede ontwerpkeuzes. Er komt een concurrerend salarispad voor IT-specialisten om talent aan te trekken. Ambtenaren worden geschoold in technologie en AI-gebruik.11
Maar er is geen aparte minister voor Digitale Zaken.12 Die keuze is begrijpelijk vanuit coalitiepolitiek, maar problematisch vanuit uitvoeringsperspectief. Digitale transformatie raakt elk ministerie, elke gemeente, elke uitvoeringsorganisatie. Zonder een minister die politiek kan doorpakken, riskeert de Digitale Dienst hetzelfde lot als eerdere initiatieven: veel rapporten, weinig resultaat.
De vraag is simpel: krijgt deze dienst werkelijk doorzettingsmacht? Of wordt het een adviesorgaan dat door ministeries genegeerd kan worden zodra het ongemakkelijke aanbevelingen doet?
Open source: erkenning zonder verplichting
Het akkoord noemt open source expliciet als criterium voor inkoop en aanbesteding.13 Dat is positief – voor het eerst staat het zwart-op-wit in een coalitieakkoord. Maar "criterium" is iets anders dan "voorkeur" of "verplichting".
In de praktijk weten we hoe dit werkt. Een aanbesteding wordt uitgeschreven. Er wordt gevraagd naar "overwegingen rond open source". Leveranciers schrijven een paragraaf over hoe ze "open standaarden ondersteunen". Microsoft wint de aanbesteding. Checkbox afgevinkt. Door naar de volgende.
De beleidslijn "Open, tenzij" bestaat sinds 2020.14 Software die de overheid maakt of laat maken moet zo veel mogelijk open source zijn. Toch draait vrijwel de hele overheid nog op Microsoft 365.15 De wet open overheid legt een inspanningsverplichting op om broncode openbaar te maken – maar een inspanningsverplichting is geen resultaatverplichting.16
Wat wél werkt: Mijn Bureau en Europese samenwerking
Terwijl het akkoord in algemeenheden blijft hangen, gebeurt er concreet wél iets. De technische beproevingen van Mijn Bureau – een open source alternatief voor Microsoft 365 – zijn recent afgerond.17 Dit is een samenwerking tussen Nederland, Duitsland en Frankrijk, waarbij we componenten delen:
- Van het Franse La Suite (gebruikt door 600.000 ambtenaren) nemen we Chat, Docs en Meet18
- Van het Duitse openDesk nemen we Files, Email, Kalender, Taken en Projecten19
- CIO Rijk Art de Blaauw heeft een intentieverklaring getekend voor het openDesk-initiatief20
Dit is precies hoe het moet: Europese samenwerking, gedeelde ontwikkelkosten, geen vendor lock-in. Maar het blijft een pilot. Wanneer wordt het de standaard?
Het ICC als kantelpunt
De meest veelzeggende ontwikkeling van 2025 kwam niet uit Den Haag, maar uit het Internationaal Strafhof – ook in Den Haag, ironisch genoeg. Na de Amerikaanse sancties in mei 2025 werd hoofdaanklager Karim Khan tijdelijk uit zijn Microsoft-account geblokkeerd.21 Het ICC besloot daarop over te stappen naar openDesk – een migratie van 1.800 werkplekken.22
Microsoft-president Brad Smith ontkende dat ze diensten hadden opgeschort.23 Maar de boodschap was helder: afhankelijkheid van Amerikaanse tech is een operationeel risico. Het Duitse leger trok dezelfde conclusie en tekende een zevenjarig contract met openDesk.24 Het Oostenrijkse leger stapte over naar LibreOffice.25
Als internationale tribunalen en Europese legers overstappen, waarom blijft de Nederlandse overheid dan hangen in Microsoft-land?
Common Ground: de logische ruggengraat
Het akkoord noemt Common Ground niet expliciet, maar de architectuurprincipes passen naadloos bij de doelstellingen.26 Data gescheiden van applicaties. Hergebruik via API's. Open standaarden. Geen vendor lock-in. Dit is precies wat Common Ground al jaren predikt – en wat meer dan 100 gemeenten al in de praktijk brengen.27
Als de overheid echt kiest voor Europese infrastructuur en open source, dan is Common Ground de logische basis. De potentiële besparing is enorm: €200-300 miljoen aan directe ICT-kosten, en €1-2 miljard aan efficiëntiewinst in primaire processen.28 De transitieperiode is realistisch: 5 tot 10 jaar, waarbij nieuwe en bestaande systemen naast elkaar functioneren.29
Het akkoord biedt Common Ground wind in de zeilen – maar alleen als de mooie woorden worden omgezet in aanbestedingseisen. "Soevereiniteit" als criterium is mooi; "Common Ground-compliant" als eis is beter.
Cybersecurity: het sterkste deel
Het meest concrete deel van het akkoord gaat over cybersecurity.30 NIS2-implementatie via de Cyberbeveiligingswet, die naar verwachting Q2 2026 ingaat.31 Centrale regie conform advies van de Cyber Security Raad. Nationale stresstests op risico's voor het landsbelang. Strategieën voor ontvlechting. Apparatuur uit risicolanden geweerd uit vitale sectoren.32
Dit is precies wat nodig is. Bestuurders worden persoonlijk verantwoordelijk voor digitale weerbaarheid – geen checkbox-compliance meer, maar echte aansprakelijkheid.33 De Cyberbeveiligingswet dwingt organisaties in vitale sectoren om structureel risico's te beheersen en cyberincidenten binnen korte termijnen te melden.
Maar ook hier: geen harde deadlines voor ontvlechting. Geen concrete sancties op niet-naleving. Geen budget voor alternatieven.
De visie digitale autonomie: open waar het kan, beschermen waar het moet
Parallel aan het coalitieakkoord is op 12 december 2025 de "Visie Digitale autonomie en soevereiniteit van de overheid" vastgesteld door de ministerraad.34 Dit document is concreter dan het akkoord en bevat echte bouwstenen:
- Aanscherping cloudbeleid: overheidsdata veilig opslaan onder Europees recht35
- Bundeling IT-inkoop: als overheid betere voorwaarden afdwingen bij leveranciers36
- Stimulering open standaarden en open source: lock-ins voorkomen37
- Versnelling modernisering: verouderde systemen vervangen om risico's te verkleinen38
- Investeringen in digitaal vakmanschap: kennis binnen de overheid vergroten39
De kernboodschap: "Open waar het kan, beschermen waar het moet."40 Nederland streeft niet naar volledige soevereiniteit – dat zou niet haalbaar zijn – maar wel naar controle over de digitale infrastructuur waar de overheid op leunt.41
Europese samenwerking: EDIC digitale gemeenschapsgoederen
De visie sluit aan bij het European Digital Infrastructure Consortium (EDIC) Digitale Gemeenschapsgoederen – een samenwerking tussen Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland, inmiddels uitgebreid naar negen EU-lidstaten.42 Dit consortium is in Den Haag gelanceerd en staat onder Nederlands voorzitterschap.43
Dit is veelbelovend: concrete Europese samenwerking met gedeelde doelen. Maar de visie waarschuwt ook voor realisme. Het kabinet wil "niet te hard van stapel lopen" en staat afwijzend tegenover het categorisch uitsluiten van Amerikaanse dienstverleners.44
Dat is begrijpelijk vanuit diplomatiek perspectief. Maar het roept de vraag op: als we niet categorisch uitsluiten, wat doen we dan wél als Microsoft opnieuw accounts blokkeert? Of als Trump tarieven verhoogt op "digitale diensten"? Of als de Cloud Act wordt ingezet om overheidsdata op te eisen?
EuroStack: de Europese belofte
Terwijl Nederland voorzichtig stapjes zet, ontstaat op Europees niveau een ambitieuzere beweging: EuroStack.45 Een analyse van de Bertelsmann Stiftung schat dat 90 procent van Europa's digitale infrastructuur – cloud, compute, software – wordt gecontroleerd door niet-Europese, overwegend Amerikaanse bedrijven.46 Meer dan 80% van Europa's digitale technologieën wordt geïmporteerd. 70% van de wereldwijd gebruikte AI-modellen komt uit de VS.47
EuroStack pleit voor een transformatie die tien jaar en €300 miljard vereist.48 Dat klinkt als veel, maar vergelijk het met wat we jaarlijks kwijt zijn aan licenties, vendor lock-in en productiviteitsverlies. Het is een investering in autonomie, niet een kostenpost.
De vraag is of Nederland deze beweging leidt of volgt. Het coalitieakkoord positioneert ons als voorzichtige volger. Maar met ASML, Common Ground en de EDIC-voorzitterschapsrol hebben we de kaarten om voorloper te zijn.
De kritische noot: waar zijn de tanden?
Na alle analyses blijft de kernvraag: heeft dit akkoord tanden? Het antwoord is helaas: nee.
Wat ontbreekt:
- Harde deadlines: Wanneer moet de ontvlechting concreet zijn? Wanneer zijn de stresstests afgerond?
- Budgetten: Hoeveel investeren we in alternatieven? In talent? In pilots?
- Sancties: Wat gebeurt er als ministeries de Digitale Dienst negeren?
- Meetbare doelen: Welk percentage open source in 2028? Welke systemen op Europese infrastructuur in 2030?
- Exit-strategieën: Wat doen we als een leverancier de stekker eruit trekt?
Zonder dit blijft het risico groot dat we over vier jaar terugkijken op weer een akkoord met mooie woorden en weinig resultaat.
Praktisch: wat kunnen gemeenten nu doen?
Wachten op Den Haag is geen optie. Gemeenten kunnen nu al handelen:
1. Inventariseer afhankelijkheden
Breng in kaart welke systemen draaien op Amerikaanse infrastructuur. Email, documentbeheer, cloudstorage, videoconferencing – waar zit het risico?
2. Start pilots met alternatieven
Mijn Bureau is beschikbaar. OpenZaak draait bij tientallen gemeenten. Nextcloud kan morgen geïnstalleerd worden. Begin klein, leer, schaal op.
3. Werk samen via Common Ground
Niet elke gemeente hoeft het wiel uit te vinden. Hergebruik wat anderen hebben gebouwd. Draag bij aan wat je verbetert. Samen ontwikkelen is goedkoper én beter.
4. Eis soevereiniteit bij aanbestedingen
Voeg concrete eisen toe: data op Europese servers, broncode openbaar, exit-strategie verplicht. Niet als "overweging", maar als knock-out criterium.
5. Investeer in eigen expertise
Neem IT-talent in dienst. Train ambtenaren. Verminder afhankelijkheid van externe consultants die morgen weer weg zijn.
Conclusie: kansen, maar alleen als we ze pakken
Het coalitieakkoord 2026 biedt meer dan we in jaren hebben gezien. Erkenning van afhankelijkheid. Expliciete voorkeur voor open source. Europese samenwerking. Centrale regie. Voor Common Ground en digitale soevereiniteit is dit een stevige basis – áls de woorden worden omgezet in daden.
Maar het akkoord mist tanden. Geen deadlines, geen budgetten, geen sancties. We hebben het eerder gezien: mooie akkoorden, gevolgd door vertraging en uitzonderingen. De werkelijke test komt nu: gaan we écht aanbesteden op soevereiniteit? Gaan we écht investeren in Europese alternatieven? Of blijft het bij pilots en praatjes?
Ondertussen stapt het ICC over op openDesk. Het Duitse leger tekent zevenjarige contracten. Negen EU-landen bouwen samen aan digitale gemeenschapsgoederen. De trein vertrekt. De vraag is of Nederland in de eerste klasse zit of het perron nog staat te vegen.
Het akkoord geeft hoop. Maar hoop is geen strategie. Het verschil maken we in de uitvoering – en die begint bij elke gemeente, elk ministerie, elke aanbesteding die de komende maanden op tafel komt.
Publiek geld voor publiek goed. De woorden staan er. Nu de daden nog.
EuroStack-componenten en open source tools
Hieronder een overzicht van concrete tools die passen bij de ambities uit het coalitieakkoord:
| Component | Functie | Status |
|---|---|---|
| openDesk | Complete werkplekomgeving (email, documenten, kalender) | Productie – gebruikt door ICC, Duitse leger |
| Nextcloud | Bestandsopslag en samenwerking | Productie – beschikbaar via KPN |
| OpenZaak | Zaaksysteem voor gemeenten | Productie – Common Ground component |
| La Suite / Tchap | Chat en videobellen | Productie – 600.000+ Franse ambtenaren |
| Collabora Online | Documentbewerking (Office-alternatief) | Productie – onderdeel openDesk |
| Open-Xchange | Email en agenda | Productie – onderdeel openDesk |
| n8n | Workflow automation | Open source – geschikt voor overheid |
| Flowable | BPMN/DMN-engine voor procesautomatisering | Open source – opvolger Camunda |
| Ollama | Lokale AI-inference | Open source – on-premise LLM's |
| Hugging Face | AI-modelrepository | Platform voor soevereine AI-deploy |